Koalicja na rzecz Otwartego Rządu
Promujemy przystąpienie Polski do Partnerstwa na rzecz Otwartego Rządu

Najczęściej zadawane pytania

Co to są rządy prawa?

Rządy prawa, praworządność, to działanie organów państwowych na podstawie i w granicach prawa oraz przestrzeganie prawa przez inne instytucje i obywateli. Prawo przeciwdziała samowoli władz wobec obywateli oraz samowoli jednostek wobec społeczeństwa. Praworządne państwo powinno działać w granicach prawa, realizować zasadę równości wszystkich obywateli wobec prawa, gwarantować pewność prawa oraz gwarantować prawo do obrony obywatela przed sądem. W państwie prawa nadrzędność prawu gwarantują następujące elementy: konstytucja jako podstawa porządku prawnego, konstytucyjnie zagwarantowana wolność i równość obywateli, podział władzy, parlament pochodzący z demokratycznych wyborów, podporządkowanie administracji ustawie, niezawisłość sędziów, instytucje samorządowe, skarga konstytucyjna, ostateczność orzeczeń sądów konstytucyjnych.

Istnieją dwie koncepcje praworządności, które różnie postrzegają wartościowanie prawa. Formalna koncepcja praworządności głosi, że praworządne są wszelkie działania organów państwa, które są zgodne z ustanowionych prawem. Treść prawa nie ma znaczenia, a przestrzeganie prawa jest wartością samą w sobie. Materialna koncepcja praworządności z kolei podkreśla, że istotna jest również treść prawa i nie można ograniczać problemu praworządności jedynie do aspektów formalnych*.

Po co w demokracji istnieje trójpodział władz?

Podział władzy ma przeciwdziałać centralizacji i jednolitości władzy, które wiążą się z ryzykiem deprawacji władzy i ograniczania swobód obywatelskich. Podział władzy chroni również demokrację przed koncentracja i monopolizacją władzy, która może prowadzić do dyktatury większości. Rozdzielenie funkcji związanych z pełnieniem władzy w państwie pozwala ograniczyć niebezpieczeństwo arbitralności w rządzeniu, dzięki wzajemnej kontroli poszczególnych władz. Podział kompetencji pozwala również zapobiegać sytuacji, kiedy instytucja stosująca prawo sama je tworzy i może je uczynić instrumentem swojej polityki.**

Co ma pojęcie otwarty rząd do pojęcia informacja publiczna?
Zgodnie z definicją zaproponowaną przez OECD otwarty rząd opiera się na następujących zasadach:

  1. Odpowiedzialność, oznaczająca, że urzędnicy państwowi są identyfikowalni i odpowiadają za swoje działania;
  2. Jawność, oznaczająca, że społeczeństwo ma dostęp do istotnych i aktualnych informacji o działaniach rządu;
  3. Otwartość, oznaczająca że rząd słucha opinii obywateli i przedsiębiorstw oraz bierze je pod uwagę w trakcie tworzenia i wdrażania polityki państwowej.

Realizacja idei otwartego rządu jest niemożliwa bez dostępu do informacji publicznych, gdyż dotyczą one wiedzy o działalności władz publicznych. Brak dostępu do informacji publicznej oznacza więc brak odpowiedzialności i jawności władzy, a otwartość na głosy obywateli pozostałaby iluzoryczna. Obywatele nie posiadający pełnej wiedzy na temat działań władz nie będą nigdy równorzędnymi partnerami w dialogu.

Jakie są sposoby partycypacji obywateli w rządzeniu?
Polska jest demokratycznym państwem prawnym. Wiąże się to m.in. z zasadą określającą, że Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu (obywateli), który sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio. Z zasadą tą nierozerwalnie łączą się również zasady dostępu do informacji publicznej oraz prawo do składania skarg, wniosków i petycji. Sprawowanie władzy bezpośrednio przez obywateli nie ogranicza się jedynie to wyboru posłów lub senatorów, lub udziału w referendach, w których obywatele bezpośrednio rozstrzygają jakąś sprawę publiczną. Bardzo ważnym elementem są również coraz bardziej popularne konsultacje społeczne, których wynik co prawda nie ma mocy wiążącej, ale są one sygnałem dla rządzących jaki jest oczekiwany efekt ich działań. Konsultacje mogą dotyczyć zarówno tworzonych przepisów prawa, kreowania polityk publicznych i innych strategicznych dokumentów czy sposobu gospodarowania środkami publicznymi. Dużą popularność zyskują ostatnio tzw. budżety partycypacyjne, czyli wprowadzenie możliwości podejmowania wiążących decyzji przez mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego odnośnie wycinka budżetu gminnego. Z powodzeniem, mechanizm ten działa w sołectwach w formie funduszu sołeckiego i coraz więcej ośrodków miejskich jest zainteresowane przeniesieniem tego mechanizmu na grunt, dzielnic czy osiedli. Należy pamiętać, że partycypacja może polegać również na włączaniu obywateli w realizację wspólnych działań, np. poprzez zlecanie wykonywania zadań publicznych organizacjom pozarządowym.

Czy konsultacje społeczne są zobowiązujące dla rządu?


Nie konsultacje służą wyłącznie wyrażeniu opinii przez grupę obywateli i obywatelek, społeczność lokalną, lub przedsiębiorców. Mają charakter niewiążący to znaczy, że ich wynik nie nakłada na władze obowiązku jego wdrożenia. Rząd oczywiście może i w większości przypadków powinien wziąć jednak pod uwagę głosy wyrażone w toku konsultacji. Niezależnie od tego jaka będzie ostateczna decyzja rządu, powinien on przy jej podejmowaniu odnieść się do wszystkich opinii wyrażonych w konsultacjach i przedstawić powody, dla których niektóre z nich zostały uznane za bardziej przekonujące od innych.

Jakie warunki powinny spełniać konsultacje społeczne? 


Konsultacje, aby były efektywne muszą spełniać jednocześnie kilka warunków:

  • Dobra wiara — konsultacje powinny być prowadzone z czystymi intencjami, nie powinny stanowić formy manipulacji politycznej ani mieć charakteru fasadowego.
  • Przejrzystość i otwartość — jawność konsultacji jest ich podstawowa reguła i dotyczy celu konsultacji, jej uczestników, zasad, procedur i efektu końcowego.
  • Dokumentowanie — poszczególne kroki, poglądy, spotkania mające miejsce w trakcie konsultacji są dokumentowane, a zainteresowani uczestnicy konsultacji mogą się do tych dokumentów odwoływać i wnioskować o ich korektę zgodnie ze stanem faktycznym.
  • Ciągłość i sprzężenie zwrotne — proces konsultacji ma charakter ciągły, planowy i zmierza do osiągnięcia zadeklarowanego celu, nie jest zaś organizowany ad hoc, pod wpływem żądań („wymuszanie konsultacji”) czy narastających napięć społecznych, nie występują w nim okresy zastoju, a następnie gwałtownej i spóźnionej aktywności. Uczestnicy konsultacji mają prawo spodziewać się publicznej reakcji na zgłaszane opinie, zarówno w trakcie debaty, jak i w czasie jej podsumowania.

Co oznacza termin „responsywność”?


Responsywność to cecha otwartej władzy, która przejawia się w umiejętności reagowania na zgłaszane przez obywateli problemy. Responsywność nie polega na działaniu ad hoc wymierzonego tylko na „ugaszeniu” konfliktu społecznego, ale oznacza taką reakcję władz, która zmierzać powinna do systemowego rozwiązania danego problemu w oparciu o kompleksową analizę jego źródeł. Władza responsywna to taka, która nie tylko słucha obywateli, ale reaguje na ich oczekiwania zmian.

Co oznacza termin „empowerment”?


Empowerment jest określeniem dotyczącym wzmacniania obywateli, za pomocą różnych narzędzi prawnych, społecznych i politycznych, w procesie zyskiwania kontroli nad ich życiem w większej strukturze prawno-społecznej. Celem tego wzmocnienia jest wyposażenie obywateli w wiedzę na temat swoich praw i umiejętność korzystania z nich w praktyce.

Co oznacza termin „accountability”? 


Angielskie słowo accountability to inaczej rozliczalność i oznacza stan, w którym władze, funkcjonariusze publiczni, ale również i sektory prywatny i pozarządowy są gotowe ponosić odpowiedzialność za swoje działania. Rozliczalność oznacza zatem, że władze i inne instytucje są otwarte na ocenę obywateli i gotowe do poniesienia konsekwencji w przypadkach gdy nie działają zgodnie z deklarowanymi wartościami i zasadami.

Co to jest informacja publiczna

Informacja publiczna dotyczy działalności  władzy publicznej oraz sposobu wydatkowania pieniędzy publicznych. Dotyczy również wiedzy na temat realizacji zadań publicznych np. przez spółki komunalne, organizacje pozarządowe, szkoły itd. Jest to informacja zarówno wytworzona przez władze publiczne, jak i przez inne osoby czy instytucje, jeżeli miało to związek z działalnością władz czy gospodarowaniem majątkiem publicznym.

Co oznacza termin re-use (ponowne wykorzystywanie informacji publicznej)?

Ponowne wykorzystywanie informacji publicznej to użycie informacji, którą wytworzyły lub mają w posiadaniu władze publiczne w celu innym niż ich pierwotne przeznaczenie, np. do przygotowania komercyjnych lub niekomercyjnych produktów lub serwisów informacyjnych dla obywateli. W praktyce można mówić o skutecznym ponownym wykorzystywaniu informacji publicznej jeśli instytucje publiczne na bieżąco dostarczają wszystkie aktualizacje w formatach możliwych do odczytu maszynowego. Ponowne wykorzystywanie informacji przez obywateli i przedsiębiorców może przynieść konkretne korzyści ekonomiczne oraz wzrost wiedzy na temat funkcjonowania państwa czy jednostek samorządu terytorialnego.

Co to znaczy, że ponowne wykorzystywanie powinno być bezwarunkowe?

Bezwarunkowość ponownego wykorzystywania informacji publicznej oznacza, że instytucje które ją udostępniają tylko wyjątkowo mogą nałożyć na korzystających z uzyskanych danych dodatkowe obowiązki np. podawania źródła, daty wytworzenia, udostępniania informacji innym na tych samych warunkach czy informowania o tym, kto informację wytworzył. Ponowne wykorzystywanie informacji publicznej powinno być możliwie ułatwione i dawać wykorzystującym pełną możliwość użytkowania danych za które zapłacił podatnik, z zastrzeżeniem, że udostępniający zadbał o ochronę innych dóbr ustawowo chronionych, takich jak prywatność czy bezpieczeństwo państwa.

Co to znaczy, że dostęp do informacji jest regułą a ograniczenia wyjątkiem?

Informacja spełniająca definicyjne warunki informacji publicznej winna być udostępniania każdemu. To oznacza, że podmioty zobowiązane udostępniają tę informację, a tylko w wyjątkowych – określonych w ustawach sytuacjach – mogą ograniczyć do niej dostęp. Mówiąc potocznym językiem – myślenie nad udostępnieniem nie może zaczynać się od wyszukiwania powodów, dlaczego informacji nie można udostępnić. Dostęp do informacji publicznej jest zasadą, a wszelki wyjątki od niej powinny być wyraźnie wskazane w przepisach ustawowych.

Czemu i kiedy dostęp do informacji publicznej można ograniczyć?

Dostęp do informacji może być ograniczony w wyjątkowych sytuacjach. Artykuł 61, ust. 3 Konstytucji mówi o tym, że ograniczenia dostępu do informacji muszą spełniać łącznie dwa kryteria: wynikać z ustaw i chronić jedno z wymienionych dóbr: ochrona wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochrona porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa. W takim wypadku podmiot zobowiązany musi wydać decyzję odmawiającą dostępu do konkretnej informacji lub jej części, podając precyzyjnie ustawowy przepis.

Co to są otwarte formaty?

Otwarty format to sposób zapisu (lub transmisji) danych, którego specyfikacja:

– została stworzona lub jest zarządzana przez organizację działającą nie dla zysku, a jej rozwój odbywa się w drodze otwartego procesu podejmowania decyzji (konsensusu, większości głosów itp.), w którym mogą uczestniczyć wszyscy zainteresowani;

– jest opublikowana oraz dostępna dla wszystkich zainteresowanych bezpłatnie lub po kosztach druku, można ją też kopiować, dystrybuować i bezpłatnie używać;

– wszelkie związane z danym formatem prawa autorskie, przemysłowe oraz patenty są nieodwołalnie udostępnione bez opłat;

– nie ma żadnych ograniczeń w wykorzystaniu otwartego formatu – można go wykorzystywać zarówno w celach komercyjnych, jak i niekomercyjnych.

Zapisywanie danych w otwartych formatach uniezależnia użytkowników danych od konkretnych producentów (dzięki dostępnej specyfikacji każdy może napisać oprogramowanie wykorzystujące tak zapisane pliki), możliwe jest też stworzenie oprogramowania działającego na tych samych plikach, lecz dającego zupełnie inne możliwości niż pierwotne programy. Dodatkowo, dzięki wykorzystaniu otwartych formatów, możliwe jest pełne odtworzenie zawartości plików po upływie wielu lat, kiedy oryginalne oprogramowanie służące do stworzenia danego pliku już nie jest rozwijane i nie działa pod nowymi systemami operacyjnymi lub rodzajami komputerów, albo np jego producent nie istnieje.

Co to jest wolne oprogramowanie?

Wolne oprogramowanie to oprogramowanie, którego licencja pozwala na uruchamianie danego programu w dowolnym celu, na jego analizowanie i modyfikowanie, a także na nieograniczoną dystrybucję zarówno programu oraz dodanych do niego samodzielnie ulepszeń i modyfikacji. Realizacja tych warunków oznacza, że oprócz wersji skompilowanej (uruchamialnej), możliwe jest bezpłatne uzyskanie kodu źródłowego danego programu. Wśród najpopularniejszych „wolnych” programów są przeglądarka internetowa Mozilla Firefox, system operacyjny GNU/Linux, pakiet biurowy Open/LibreOffice i edytor graficzny GIMP. Na wolnym oprogramowaniu bazuje również najpopularniejszy system operacyjny dla smartfonów, Android.

Co to są otwarte dane?

Otwarte dane to dane, które są dostępne dla każdego w celu ponownego wykorzystania, bez ograniczeń prawnych lub technicznych. Dane muszą być zapisywane w sposób umożliwiający ich automatyczne przetwarzanie – czyli, na przykład, dane liczbowe powinny być dostępne w formacie CSV lub ODS, a nie jako skan strony w pliku PDF

[czytaj więcej (Na podstawie http://www.opengovdata.org/home/8principles oraz http://www.opengovdata.org/home/8principles/annotations)]

Podczas spotkania ekspertów zajmujących się kwestiami otwartości w 2007 roku opracowano katalog podstawowych warunków otwartości danych, spełnienie których gwarantuje ich użyteczność.

Dane, by spełnić 8 warunków otwartości, powinny być:

Kompletne

Powinno się dążyć do upublicznienia wszystkich danych znajdujących się w posiadaniu instytucji publicznych, chyba że naruszyłoby to bezpieczeństwo lub prywatność.

Źródłowe

Dane powinny być publikowane w formie źródłowej, nie tylko w formie analiz, podsumowań czy (jeśli są to materiały wideo) obrazów niskiej rozdzielczości. W przeciwnym razie niemożliwe będzie ich pełne ponowne wykorzystanie, niezależna analiza czy połączenie z danymi z innych źródeł.

Aktualne

Dane powinny być udostępniane tak szybko, jak to tylko możliwe. Rozkład jazdy sprzed 14 dni nie jest przydatny twórcom aplikacji.

Dostępne

Dane muszą być dostępne tak, by umożliwić możliwie szerokie wykorzystanie – niezależnie od platformy wykorzystywanej przez użytkownika. Należy je publikować w formatach będących uznanymi standardami, powinno dać się je ściągnąć w łatwy sposób – idealnie w formie jednego pliku zawierającego całość danych. Jeśli dane są porozrzucane po wielu stronach i, na przykład, do skompletowania pełnego rozkładu jazdy komunikacji miejskiej konieczne jest ściągnięcie i przeanalizowanie całego serwisu internetowego zawierającego rozkład, dane prezentowane w ten sposób nie spełniają tego warunku.

Przetwarzalne maszynowo

Dane powinny być dostępne w formie przetwarzalnej maszynowo, co oznacza, że powinno się je publikować w ustrukturyzowany sposób, wraz z opisem struktury pliku. Jeśli dane dostępne są wyłącznie przez interfejs programistyczny aplikacji (API), powinna być możliwość łatwego uzyskania ich kompletu. Danymi przetwarzalnymi maszynowo nie są np. pliki PDF czy JPG zawierające informacje tekstowe – nie da się w łatwy sposób przekształcić ich w formę przeszukiwalną i możliwą do wykorzystania przez aplikacje.

Udostępnione w sposób niedyskryminujący

Dane powinny być dostępne dla każdego, bez konieczności rejestracji czy podpisywania umów.

Otwarty format plików

Dane powinny być dostępne również w formacie, który jest opisany w sposób jawny (jego pełna specyfikacja jest dostępna za darmo w sieci, bez ograniczeń do wykorzystania). Dzięki temu możliwe będzie ich wykorzystanie bez użycia konkretnych, nie zawsze tanich programów – a tworzenie nowego oprogramowania wykorzystującego te dane będzie prostsze. W przypadku, gdy wykorzystuje się popularny (lecz zamknięty) format plików, warto udostępnić dane w dwóch formatach jednocześnie.

Dane muszą być dostępne bez ograniczeń licencyjnych

Dostęp i wykorzystanie danych nie może być ograniczone w jakikolwiek sposób: prawem autorskim, patentowym, tajemnicą handlową itp. Dozwolone jest jedynie wprowadzanie rozsądnych ograniczeń związanych z ochroną prywatności, bezpieczeństwem itp.

Twórcy 8 zasad otwartości danych zwracają również uwagę na konieczność wskazania osób kontaktowych, które będą odpowiadały na zapytania wykorzystujących dane.

Co znaczy termin zawłaszczanie państwa?

Zawłaszczanie państwa to wg. ekspertów Banku Światowego***  rodzaj korupcji, odnoszący się do działań osób, przedsiębiorców lub grup interesu –  w sektorze publicznym  i prywatnym –  mających na celu wpłynięcie na korzystny dla siebie kształt uchwalanych ustaw, rozporządzeń, programów strategicznych  rządu, poprzez zapewnianie wysokim funkcjonariuszom publicznym (parlamentarzystom, politykom, członkom rządu) nielegalnych i niejawnych korzyści materialnych. Celem jest przejęcie kontroli nad kluczowymi zasobami publicznymi.

Co to jest korupcja administracyjna?

Jest to zamierzone przez osobę publiczną, ominięcie lub zniekształcenie stosowania istniejących przepisów prawa i regulacji w celu dostarczenia innym korzyści, w zamian za zapewnienie sobie niejawnych i nielegalnych korzyści prywatnych****.

Na czym polega różnica między zawłaszczeniem państwa a korupcją administracyjną?

Różnica dotyczy natury relacji –  działaniami związanymi z  zawłaszczaniem państwa zainteresowani tworzą  nowe zasady, które wpływają na sferę ekonomiczną i formułują je tak, aby umożliwiały uzyskanie korzyści osobistych. Przez korupcję administracyjną osoby zainteresowane uzyskują zindywidualizowane wyjątki od powszechnie obowiązujących zasad bądź przychylne stosowanie tych zasad.

Co to jest konflikt interesów?

Pełnienie przez osobę publiczną albo członków jej najbliższej rodziny, funkcji  lub utrzymywanie kontaktów o charakterze prywatnym, które wpływać mogą na treść urzędowych zachowań w sposób rodzący wątpliwości co do ich bezstronności.*****

Co oznacza termin sygnalista – whistleblower?

Słowo whistle-blower to w dosłownym tłumaczeniu  dmuchający w gwizdek i nawiązuje do angielskich policjantów, którzy na widok przestępstwa posługiwali się gwizdkami, aby zaalarmować kolegów i sprowadzić pomoc. Jedna z nielicznych propozycji to sygnaliści, a więc osoby sygnalizujące właściwym organom lub opinii publicznej pewne nieprawidłowości. Słowo to powoli zadomawia się w języku polskim.

 Proces legislacyjny w Polsce i jego niedostatki

Proces legislacyjny ustawy to droga, którą musi przejść projekt ustawy do jej opublikowania jako aktu powszechnie obowiązującego. Na proces ten składa się kilka etapów.

Inicjatywa ustawodawcza – to oficjalne wniesienie przez wnioskodawcę gotowego projektu ustawy sejmowi. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje:- posłom (co najmniej 15) – projekt poselski; – senatowi, jako całej izbie – projekt senacki; – prezydentowi RP – projekt prezydencki; – radzie ministrów (rząd) – projekt rządowy; – grupie minimum 100tys. obywateli mających prawo wybierania do sejmu – projekt społeczny.

Obecnie większość przedkładanych Sejmowi ustaw przygotowuje rząd. Merytoryczne założenia do projektów ustaw tworzone są w ministerstwach resortowych. Konsultacje resortowe, społeczne oraz możliwość zgłaszania uwag i merytorycznej dyskusji dotyczącej proponowanych rozwiązań prowadzone są na etapie tworzenia założeń do projektów rządowych. Obowiązek odpowiedzi na przedstawione uwagi dotyczy wyłącznie uwag zgłaszanych przez Radę Legislacyjną. Jeśli rząd podejmie decyzję o przygotowaniu projektu, Rządowe Centrum Legislacji przekłada założenia na projekt ustawy, który Rada Ministrów kieruje do Sejmu.

Proces legislacyjny w parlamencie

Sejm Projekty ustaw uchwalany jest w Sejmie w trzech czytaniach. Do końca drugiego czytania wnioskodawca ma prawo wycofać projekt. Właściwa praca nad aktem prawnym odbywa się na posiedzeniach komisji właściwej dla danej tematyki. Trzecie czytanie kończy się głosowaniem nad projektem ustawy – może zostać ona uchwalona lub odrzucona. Sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Senat Marszałek sejmu przekazuje uchwaloną ustawę senatowi, który w ciągu 30 dni może przyjąć ją bez zmian, zgłosić do niej poprawki lub ją odrzucić. Decyzja senatu odrzucająca ustawę lub wprowadzająca poprawki może zostać przegłosowana przez   sejm bezwzględną większością głosów.

Etap prezydencki

Marszałek sejmu przyjętą przez sejm i senat ustawę przedkłada prezydentowi RP, który ma 21 dni na to, by ja podpisać i zarządzić ogłoszenie w Dz.U.R.P. Podpisanie ustawy prezydent, zanim podpisze ustawę, może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie jej zgodności z konstytucją; może także odmówić podpisania ustawy i przekazać ją sejmowi do ponownego rozpatrzenia (veto prezydenckie), wtedy sejm większością kwalifikowaną 3/5 głosów może odrzucić veto, a prezydent w ciągu 7 dni musi podpisać ustawę. Ogłoszenie ustawy – prezydent zarządza ogłoszenie podpisanej ustawy w Dzienniku Ustaw. Jest to ostatni etap procesu legislacyjnego. Od tego momentu następuje  vacatio legis tzn. okres między publikacją aktu prawnego, a jego wejściem w życie.

Obywatelskie Forum Legislacyjne przygotowało uwagi odnoszące się do problemu przejrzystości i partycypacji obywatelskiej w procesie stanowienia  prawadokument roboczy.

———-

*/** źródło:  Z demokracją na ty, red. T. Merta, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Warszawa 2007.

***/**** Anticorruption in Transition: A Contribution to the Policy Debate (ECA Volume), Hellman, Jones, and Kaufman, September 2000, World Bank Publication.

***** Antoni Z. Kamiński, Korupcja jako symptom instytucjonalnej niewydolności państwa i zagrożeń dla ustroju polityczno-gospodarczego Polski, w: Zeszyty Centrum m. Adama Smitha, 1997, nr 29, str 18.